Choroba psychiczna, niedorozwój umysłowy lub uzależnienia mogą człowiekowi odebrać lub ograniczyć zdolności do czynności prawnych. Przepisy prawa cywilnego wprowadzają pojęcie ubezwłasnowolnienia całkowitego lub częściowego. Art. 13 kodeksu cywilnego stanowi, że: "Osoba, która ukończyła lat 18, może być ubezwłasnowolniona całkowicie, jeżeli wskutek choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych, w szczególności pijaństwa lub narkomanii, nie jest w stanie kierować swym postępowaniem". Osoba ubezwłasnowolniona całkowicie nie ma zdolności do czynności prawnych, jej przedstawicielem ustawowym jest opiekun wyznaczony przez sąd. Art. 16 kodeksu cywilnego stanowi, że: "Osoba pełnoletnia może być ubezwłasnowolniona częściowo z powodu choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego, albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych, w szczególności pijaństwa lub narkomanii, jeżeli stan tej osoby nie uzasadnia ubezwłasnowolnienia całkowitego, lecz potrzebna jest pomoc do prowadzenia jej spraw". Osoba ubezwłasnowolniona częściowo ma ograniczoną zdolność do czynności prawnych. Jej przedstawicielem ustawowym jest kurator ustanowiony przez sąd. Proces ubezwłasnowolnienia poprzedza zawsze badanie psychiatryczne osoby, która ma być ubezwłasnowolniona, i opracowanie przez biegłych lekarzy psychiatrów opinii o jej stanie zdrowia psychicznego. Prawo przewiduje uchylenie ubezwłasnowolnienia, jeżeli ustaną przyczyny, dla których jest ono orzeczone, a także zmianę rodzaju ubezwłasnowolnienia w zależności od zmiany stanu psychicznego osoby ubezwłasnowolnionej Sąd może w razie poprawy stanu psychicznego ubezwłasnowolnionego zmienić ubezwłasnowolnienie całkowite na częściowe, a w razie pogorszenia się stanu zmienić ubezwłasnowolnienie częściowe na całkowite, Przed zmianą rodzaju ubezwłasnowolnienia lub jego uchylenia sąd zawsze zarządza badanie psychiatryczne osoby podlegającej ocenie sądu. Procesowi ubezwłasnowolnienia przyświeca zawsze określony cel, nie dokonuje się go bez określonego uzasadnienia. Celem tym może być potrzeba leczenia, zabezpieczenia majątku przed trwonieniem i inne.